Život Jevreja Bugojna

O Jevrejima i njihovom društvenom životu i radu imamo dosta podataka u fondovima Arhiva Bosne i Hercegovine, posebno u fondovima iz vremena vladavine austro – ugarske uprave i fondovima između dva rata.(1) Zahvaljujući dokumentima u ovim fondovima kao i drugim izvorima zaključujemo da prvi tragovi o postojanju jevrejske zajednice u Bosne i Hercegovine potiču iz sredine XVI vijeka, ali je vjerovatno Jevreja u ovim krajevima bilo i mnogo ranije.
Prije svega treba naglasiti da se Jevreji na ovom tlu dijele po trediciji, kulturi, ritusu, izgovoru klasičnog jevrejskog jezika, običajima i drugim specifičnostima, na dvije etničke skupine: južnoevropske Jevreje, odnosno potomke izbjeglica iz Španije i Portugalije krajem XV vijeka, i Aškenaze, sjeverne i srednjoevropske (njemačke – poljske – ruske) Jevreje, koji se doseljavaju sa austro-ugarskom okupacijom u Bosnu i Hercegovinu.
Civilnopravni i društveni položaj Jevreja u Bosni i Hercegovini nije bio zakonom regulisan sve do berata sultan Abdul Medžida iz 1840. g., kojim je imenovan vrhovni rabin u Bosni. Tim beratom je Jevrejima data dozvola da mogu u Bosni držati sinagoge i otvarati škole, a poslije provedenih reformi iz 1856. g. Jevreji su učestvovali kao predstavnici svoje vjere i nacije u gradskim i zemaljskim vijećima. Što se tiče položaja Jevreja u vrijeme austro-ugarske okupacije, u građanskim pravima Jevreji su bili izjednačeni sa ostalim etničkim zajednicama i uživali sva prava ostalih Jevreja u Monarhiji.
U vrijeme turske vladavine u Bosni i Hercegovini Jevreji su bili nastanjeni u nekoliko većih mjesta: Sarajevu, Banjaluci, Travniku, a nešto kasnije naseljavaju se i u druga manja mjesta koja su im obećavala egzistenciju.
Organizovane jevrejske opštine do pred II svjetski rat bile su u Banjaluci, Bihaću, Bijeljini, Brčkom, Derventi, Doboju, Tuzli, Mostraru, Sanskom Mostu, Rogatici, Sarajevu, Travniku, Visokom, Vlasenici, Zavidovićima, Zenici, Zvorniku i Žepču.2 Prema drugim podacima u periodu između dva svjetska rata u Bosni i Hercegovini su djelovale 23 vjeroispovjedne jevrejske opštine.3 Međutim, zna se da su Jevreji bili nastanjeni, pored navedenih mjesta, i u drugim manjim mestima ali nisu mogli osnivati jevrejske opštine prvenstveno zbog malog broja svojih članova, pa su u tom slučaju pripadali najbližoj organizovanoj jevrejskoj opštini. Imamo podatke da su Jevreji, mada su imali mali broj članova i materijalno loše stajali, pokušavali osnovati svoje opštine. Takav slučaj je sa Jevrejima mjesta Bugojna, koji su pripadali jevrejskoj opštini u Travniku. Iz bogatog fonda arhivske građe Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu izdvojili smo nekoliko dokumenata, koji se odnose na Jevreje nastanjene u Bugojnu i Vlasenici.
Prema jednom dokumentu Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu iz 1896. g., a koji se odnosi na Jevreje Bugojna, doznajemo da Jevreji Bugojna mole Zemaljsku vladu da im dodjeli dozvolu za osnivanje kako u dokumentu stoji, “jedne samostalne izraelske opštine u Bugojnu mada oni pripadaju jevrejskoj opštini u Travniku i redovno plaćaju prinose”.4 Dalje u dokumentu se obrazlaže, kako bi u slučaju odobrenja osnivanja ove opštine dohodci za novoosnovanu opštinu i dalje bili redovni i dobrovoljni za svakog člana, a koji bi iznosio 25 forinti mjesečno, kao i “dohodci za tz. Ahorru”. Iz ovih dohodaka plaćalo bi se jedino vjerozakonskom učitelju mjesečno 16 forinti, a koji će ujedno biti i “čatac” (Vorbeter) i “mesar” (Schlachter). Ostatak novca uložio bi se u novčani zavod da bi imali ušteđevinu za izgradnju “hrama i bogomoljnice”, jer vjersku službu (obred) vrše u prostoriji kuće Avrama Saloma, koji se obavezao da će dati na raspolaganje jednu sobu u svom sopstvenom stanu sve do momenta izgradnje templa.
U 1896. g. Jevreji Bugojna su pokušali dobiti i dozvolu za otvaranje jevrejskog groblja u Bugojnu, pošto su svoje mtrve morali sahranjivati u Travniku, a time su bili izloženi većim izdacima i neprijatnostima prilikom transpotovanja. U dokumentu koji je bio naslovljen na Zemaljsku vladu u Sarajevu stoji da bi u slučaju da Zemaljska vlada odobri izgradnju jevrejskog groblja u Bugojnu, Ludvig Grof, jedan od bogatijih Jevreja grada Bugojna poklonio za izgradnju groblja svoje zemljište u srezu Bugojno i to parcelu 517/2 katastarske opštine Bugojno u površini 1 dunum i 41 m2, a i sve troškove oko uređenja groblja snosio bi sam. U potpisu ovoga dokumenta za starješine izbrana gospoda su: predsjednik Avram Salom, zamjenik Ludvig Grof, blagajnik Mordo S. Atias, a članovi Odbora su Samuel Baruh i Heim S. Atias.
Prema jednom drugom dokumentu, koji se, također, odnosi na podatke o Jevrejima bugojanskog sreza, doznajemo o broju jevrejskih porodica u Bugojnu, Donjem Vakufu, Kupresu i Duvnu čiji spisak objavljujemo u cjelosti.5 U Bugojnu je, prema tom dokumentu u 1896. g., živjelo ukupno 19 porodica sa 67 čanova od čega su se 4 porodice naselile dolaskom austrougarske uprave u Bosnu i Hercegovinu. U slučaju osnivanja Jevrejske opštine
u Bugojnu, opštini bi pristupile i 2 porodice iz Županjca (Duvna), 2 porodice sa 13 članova iz Donjeg Vakufa i 1 porodica sa 3 člana iz Kupresa, pa bi ukupan broj članova Jevrejske opštine u Bugojnu bio 90 članova. Na osnovu građe sa kojom raspolažemo u periodu od 1896. do 1905. g. nije došlo do osnivanja jevrejske opštine u Bugojnu.
U 1905. g. novoizabrani Odbor od 4 člana, u koji su ušli Ludvig Grof, Isidor Attias, Herman Sprung i Samuel Baruch, nastavio je rad na osnivanju Jevrejske opštine u Bugojnu. U dokumentu koji je naslovljen Zemaljskoj vladi u Sarajevu Odbor šalje 4 primjerka pravila Jevrejske opštine u Bugojnu na odobrenje, što bi značilo da se sam čin priznavanja i osnivanja ove opštine bliži kraju.6 Nažalost, pravila Jevrejske opštine u Bugojnu u ovom dokumentu nedostaju, ali iz propratnog akta vidimo da su poslata. U propratnom aktu se također naglašava da su prinosi opštine veoma mah i da iznose samo 55 kruna mjesečno, ali se vjeruje u slučaju osnivanja opštine da će se opština moći izdržavati, jer članovi prilikom praznika uplaćuju pristojne sume. Dosta lijepe prihode će dobiti i od prodaje sjedišta za vrijeme velikih praznika, jer opština u 1905. g. već broji preko 100 duša. U aktu se naglašava da Jevreji Bugojna misle vremenom i školu osnovati.
Jedan kratak izvještaj sreskog ureda u Bugojnu iz 1912. g., koji se podnosi okružnoj oblasti u Travniku, daje podatke da u Bugojnu ne postoji organizirana opština niti “sefardskog niti mađarskog rituala”.7 Međutim, sreskom uredu je poznato da Jevreji u Bugojnu imaju bogomolju i groblje koje koriste i “Austrijanci, Mađari i domaći” i koji dakle čine jednu zajedničku opštinu, koja nije organizovana, ali koju ipak vodi jedan predsjednik kojeg biraju između sebe na godinu dana. Za 1912. g., kako stoji u aktu, na tom položaju je bio Isidor Baruch. Na osnovu ovog akta možemo zaključiti da su Jevreji Bugojna u periodu 1896-1912 g. uspjeli ostvariti neke od svojih zahtjeva, prije svega dobili su svoju bogomilju, groblje i opštinu, koja istina nije bila organizovana, ali su zajednički istupali u svim svojim zahtjevima. Ono što bi se posebno trebalo naglasiti je činjenica

Facebook Komentari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *